هیپوگلیسمی یا افت قند خون، حالتی است که در آن سطح گلوکز خون به طور خطرناکی کاهش مییابد. این عارضه میتواند در اثر گرسنگی، فعالیت بدنی شدید، مصرف الکل یا مصرف داروهای دیابت ایجاد شود. از نشانههای افت قند خون میتوان به لرزش، تعریق، گیجی و در موارد شدید، بیهوشی اشاره کرد. درمان آن در مراحل اولیه با مصرف قند یا کربوهیدراتهای ساده صورت میگیرد، اما در موارد حاد، نیاز است فورا به پزشک مراجعه کنید. اگر شما هم به این بیماری مبتلا هستید و میخواهید اطلاعات بیشتری در مورد علائم، علت بروز و درمان آن کسب کنید، با ما همراه باشید.
منظور از هیپوگلیسمی چیست؟
بیماری هیپوگلیسمی زمانی رخ میدهد که سطح قند (گلوکز) در خون شما کمتر از محدوده سالم شود. به این بیماری قند خون پایین یا گلوکز خون پایین نیز گفته میشود. این عارضه در افراد مبتلا به دیابت، بهویژه دیابت نوع ۱ شایع است.
زمانی میتوان گفت افراد دیابتی به هیپوگلیسمی مبتلا شدهاند که سطح قند خون آنها کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) یا ۳.۹ میلیمول در لیتر (mmol/L) باشد.
در افراد غیردیابتی، زمانی که سطح قند خون به کمتر از ۵۵ mg/dL یا ۳.۱ mmol/L برسد این بیماری رخ خواهد داد.
زمانی که با این مشکل مواجه شدید، باید سریعا نسبت به رفع آن اقدام کنید. این اقدامات شامل خوردن یا نوشیدن قند یا کربوهیدرات است. هیپوگلیسمی شدید میتواند زندگی فرد را به خطر اندازد؛ در چنین شرایطی باید حتما به یک متخصص دیابت خوب در کرج یا مراکز درمانی معتبر مراجعه کنید.
علائم هیپوگلیسمی
علائم این بیماری میتوانند بهسرعت خود را نشان داده و از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. حتی یک فرد ممکن است هربار که بیماری عود میکند، علائم متفاوتی را تجربه نماید.
نشانههای بیماری هیپوگلیسمی ناخوشایند هستند، اما به فرد هشدار میدهند که قبل از کاهش قند خون بیشتر، اقداماتی را انجام دهد. این نشانهها شامل موارد زیر هستند:
- لرزش بدن
- ضعف
- تعریق و احساس سرما
- گرسنگی شدید (پلیفاژیا)
- ضربان قلب سریعتر
- سرگیجه یا سبکی سر
- گیجی یا مشکل در تمرکز
- اضطراب یا تحریکپذیری
- رنگپریدگی پوست
- گزگز یا بیحسی در لبها، زبان یا صورت
اگر افت فشار خون شدید باشد، علائمی مثل تاری دید یا دوبینی، نامفهوم شدن گفتار، مشکل در هماهنگ حرکت کردن، گیجی شدید، تشنج و بیهوشی را از خود نشان میدهد.
هیپوگلیسمی شدید خطرناک بوده و نیاز به درمان فوری پزشکی دارد. در موارد نادر، اگر افت فشارخون شدید درمان نشود، میتواند منجر به کما رفتن فرد یا حتی مرگ او شود.
خطرات هیپوگلیسمی برای افراد دیابتی
کاهش قند خون شدید و طولانیمدت برای سلامتی مضر است و میتواند منجر به عوارض زیر شود:
- نارسایی چندگانه اندامها
- آریتمی قلبی
- ایست قلبی
- آسیب دائمی به مغز
- کما
- مرگ
کار با تجهیزات سنگین یا رانندگی کردن در حالت هیپوگلیسمی میتواند خطرناک باشد؛ زیرا ممکن است احتمال بروز تصادفات افزایش یابد. اگر دیابت دارید، همیشه قبل از انجام کارهایی که برای خودتان یا بقیه خطر آفرین است، ابتدا مطمئن شوید که سطح قند خونتان در محدوده مناسب قرار دارد.
علت افت قند خون
هیپوگلیسمی در افراد مبتلا به دیابت علل متعددی دارد. قند خون پایین بیشتر در افرادی دیده میشود که انسولین مصرف میکنند. اما اگر داروهای خوراکی خاصی برای دیابت مصرف کنید نیز ممکن است دچار این بیماری شوید.
علل شایع کاهش قند خون در افراد دیابتی شامل موارد زیر است:
- مصرف بیش از حد انسولین یا سایر داروهای دیابت
- کمخوری
- به تأخیر انداختن یا حذف وعده غذایی یا میانوعده
- انجام فعالیت بدنی یا ورزشی بیشتر بدون خوردن غذا یا تنظیم دارو
- مصرف الکل
چگونه قند خون را کنترل کنیم؟
بیشتر قند خون بدن از غذا تامین میشود. زمانی که قند خون زیاد باشد، هورمون انسولین سطح آن را کاهش میدهد. اگر دیابت نوع ۱ یا ۲ داشته و نیاز است با مصرف انسولین قند خون خود را کنترل کنید، باید در تزریق انسولین دقت به خرج دهید. مصرف بیش از حد انسولین میتواند باعث افت شدید قند خون شود.
اگر پس از مصرف داروی دیابت غذای کمتری نسبت به معمول بخورید، قند خونتان ممکن است بیش از حد افت کند. همچنین اگر پس از مصرف دارو ورزش یا فعالیت بیشتری نسبت به معمول انجام دهید، ممکن است دچار هیپوگلیسمی شوید.
ایجاد تعادل درست بین انسولین، غذا و فعالیت بدنی همیشه آسان نیست. اما میتوانید از پزشک خود کمک بگیرید تا از افت قند خون پیشگیری کنید.
هیپوگلیسمی چگونه در افراد مبتلا به دیابت تشخیص داده میشود؟
تنها راه برای دانستن اینکه دچار افت قند خون شدهاید یا نه، چک کردن سطح قند خون با دستگاه تست قند خون (گلوکومتر) است. بیشتر این دستگاهها از چند قطره خون که از نوک انگشت گرفته میشود استفاده میکنند.
استفاده از CGM (سیستم پایش مداوم قند خون) میتواند ابزار مفید دیگری برای شناسایی و جلوگیری از پایین آمدن قند خون باشد، زیرا میتوان این دستگاه را طوری تنظیم کرد که هنگام بروز هیپوگلیسمی هشدار بدهد.
هشدارهای CGM به ویژه هنگام خواب یا رانندگی که افت قند خون میتواند خطرناک باشد، اهمیت زیادی دارد. اگر دچار علائم هیپوگلیسمی شدید و نتوانستید قند خون خود را اندازهگیری کنید، باید فورا به پزشک مراجعه کنید.
هیپوگلیسمی در افراد غیر دیابتی
دو نوع اصلی افت قند خون در افراد بدون دیابت وجود دارد: هیپوگلیسمی واکنشی و هیپوگلیسمی ناشتا. در ادامه در مورد هر یک از این موارد توضیحاتی را ارائه داده ایم.
هیپوگلیسمی واکنشی یا بعد از غذا
این عارضه زمانی رخ میدهد که بعد از صرف غذا دچار افت قند خون شوید. این مشکل معمولا حدود دو تا چهار ساعت بعد از غذا خوردن اتفاق میافتد.
پژوهشگران هنوز علت دقیق این نوع هیپوگلیسمی را نمیدانند. اما گمان میکنند این عارضه به دلیل افزایش ناگهانی و سپس افت شدید قند خون بعد از خوردن برخی غذاها، به ویژه کربوهیدراتهای ساده مانند برنج سفید، سیبزمینی، نان سفید، کیک و شیرینیها ایجاد میشود.
جراحی چاقی نیز میتواند منجر به نوع واکنشی این بیماری شود. پس از برخی انواع جراحی باریاتریک مانند بایپس معده، بدن قندها را خیلی سریع جذب میکند که این امر باعث تولید بیش از حد انسولین در بدن میشود.
در این شرایط بدن خود به تنهایی هیپوگلیسمی واکنشی را اصلاح میکند، اما مصرف کربوهیدرات میتواند علائم را سریعتر بهبود دهد.
هیپوگلیسمی ناشتا
برای بیشتر افرادی که دیابت ندارند، نخوردن غذا برای مدت طولانی منجر به افت قند خون نخواهد شد، چون بدن از هورمونها و ذخایر گلوکز برای تنظیم سطح قند خون استفاده میکند.
با این حال، شرایط و موقعیتهای خاصی میتواند باعث بروز هیپوگلیسمی ناشتا در افراد غیر دیابتی شود. برای مثال:
- مصرف زیاد الکل: الکل مانع تولید سلولهای جدید گلوکز (گلوکونئوژنز) در بدن میشود. اگر برای چند روز مقدار زیادی الکل بنوشید و غذا نخورید، بدن ذخایر گلوکز (گلیکوژن) را مصرف کرده و فرد دچار افت قند خون میشود.
- بیماریهای مزمن و جدی: در بیماریهای شدید مانند نارسایی کبدی پیشرفته، سپسیس یا نارسایی کلیه ممکن است دچار هیپوگلیسمی شوید. این به این دلیل است که بدن از گلوکز ذخیره شده برای تامین انرژی استفاده کرده و نمیتواند به اندازه کافی گلوکز جدید تولید کند.
- نارسایی آدرنال: نارسایی غده فوق کلیوی باعث کاهش سطح هورمون کورتیزول میشود. چون کورتیزول به افزایش قند خون کمک میکند، سطح پایین کورتیزول میتواند باعث بروز این بیماری شود.
- هیپوگلیسمی ناشی از تومور سلول غیرجزیرهای (NICTH): این سندرمی نادر اما جدی است که در آن یک تومور مقدار زیادی فاکتور رشد شبهانسولین ۲ (IGF-2) ترشح میکند. این هورمون اثراتی مشابه انسولین دارد و منجر به افت قند خون میشود. انواع مختلفی از تومورهای خوشخیم و بدخیم میتوانند باعث بروز NICTH شوند.
- انسولینوما: انسولینوما یک تومور نادر در پانکراس است که انسولین اضافی تولید میکند. این مسئله باعث بروز حملات هیپوگلیسمی خواهد شد که اغلب در صبح زود رخ میدهند.
در موارد نادر، داروهایی که برای دیابت نیستند (مانند بتابلوکرها یا برخی آنتیبیوتیکها) نیز ممکن است باعث افت شدید قند خون شوند.
تشخیص هیپوگلیسمی در افراد غیر دیابتی
اگر پزشک مشکوک شود که دچار کاهش قند خون شده اید، ممکن است توصیه کند به مدت چند روز فستینگ انجام داده و در عین حال سطح قند خون شما را هر چند ساعت یک بار چک کند.
همچنین برای بررسی علت زمینهای هیپوگلیسمی، آزمایشهای بیشتری مانند تصویربرداری انجام میشود تا مشخص شود آیا وجود یک تومور باعث این وضعیت شده است یا نه.
برای تشخیص هیپوگلیسمی واکنشی، ممکن است پزشک یک آزمایش به نام آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (MMTT) را پیشنهاد دهد. در این آزمایش، ابتدا یک نوشیدنی خاص حاوی پروتئین، چربی و شکر مینوشید. این نوشیدنی باعث افزایش قند خون و در نتیجه افزایش انسولین میشود. سپس در طول پنج ساعت آینده، سطح قند خون شما چندین بار اندازهگیری میشود.
سخن آخر
هیپوگلیسمی یا افت قند خون نه تنها یکی از شایعترین عوارض در بیماران دیابتی بهشمار میآید، بلکه در افراد بدون دیابت نیز ممکن است تحت شرایط خاصی رخ دهد. این وضعیت اگرچه در بسیاری از موارد با علائمی هشداردهنده همراه است، اما اگر به آن بیتوجهی کنید میتواند به عوارضی جدی و حتی مرگ منتهی شود.
