جذام یا بیماری هانسن، یکی از قدیمیترین بیماریهای شناختهشده بشر است که قرنها ترس و داستانهای افسانهای پیرامون آن شکل گرفته است. این بیماری که عامل آن باکتری Mycobacterium leprae است، نه تنها پوست و اعصاب محیطی بدن را درگیر میکند، بلکه توانسته نگاههای اجتماعی و فرهنگی جوامع را نیز تحت تأثیر قرار دهد. جذابیت مطالعه این بیماری در آن است که رفتار آن با سیستم ایمنی بدن کاملاً مرتبط است و بر اساس شدت پاسخ ایمنی، شکلهای متفاوت و حتی متضادی از بیماری بروز میکند. از جذام خشک گرفته تا جذام تر، هر نوع، داستان متفاوتی از نبرد بدن با میکروب را روایت میکند و علم پزشکی را با چالشهای تشخیصی و درمانی جالبی مواجه کرده است.
جذام چیست؟
بیماری جذام یا همان بیماری هانسن (Hansen’s Disease) یک عفونت مزمن باکتریایی است که بهطور عمده پوست، اعصاب محیطی، چشمها و در برخی موارد حتی اندامهای فوقانی و تحتانی را درگیر میکند. عامل اصلی این بیماری باکتری مایکوباکتریوم لپره (Mycobacterium leprae) است که رشد بسیار آهستهای دارد و سالها در بدن انسان بهصورت نهفته باقی میماند، بدون اینکه علائم مشخصی بروز دهد، به همین دلیل تشخیص زودهنگام این عارضه دشوار است و در صورت بیتوجهی، بیماری به مراحل پیشرفتهتری میرسد.
برخلاف تصور بسیاری از مردم، جذام بسیار مسری نیست. برای انتقال آن معمولاً لازم است تماس نزدیک و طولانیمدت با فرد مبتلا که هنوز درمان نشده اتفاق بیافتد. به همین دلیل، بیشتر افراد حتی پس از تماس با بیمار جذامی هم هرگز دچار بیماری نمیشوند، زیرا سیستم ایمنی قوی بدنشان مانع از رشد باکتری میشود.
از مهمترین علائم لکههای روشن یا تیره روی پوست، بیحسی در نواحی مختلف بدن، ضعف عضلانی و زخمهای مزمن است. در مراحل پیشرفتهتر، بیماری میتواند باعث ضعف عضلانی، بیحسی شدید، زخمهای مزمن و حتی تغییر شکل اندامها شود. اگر این بیماری به موقع شناسایی و درمان شود، بهطور کامل قابل درمان میباشد و فرد میتواند زندگی سالمی داشته باشد.
علت بروز جذام و عوامل خطر
این باکتری دارای رشد بسیار آهستهای است و نواحی خنکتر بدن مانند پوست، اعصاب محیطی و غشاهای مخاطی را هدف قرار میدهد. یکی از ویژگیهای مهم این عارضه این است که دوره نهفتگی آن بسیار طولانی است و ممکن است بین ۵ تا ۲۰ سال طول بکشد تا علائم اولیه ظاهر شوند. به همین دلیل، تشخیص بیماری در مراحل اولیه اغلب دشوار است و بسیاری از بیماران بدون اطلاع از وضعیت خود، سالها در معرض انتقال باکتری به دیگران قرار دارند.
با این حال، تماس با باکتری به تنهایی باعث ابتلا نمیشود؛ سیستم ایمنی بدن نقش بسیار مهمی در مقاومت فرد در برابر بیماری دارد. برخی افراد حتی پس از تماس طولانی با بیمار مبتلا، هرگز مبتلا نمیشوند. شناخت عوامل مخاطرهساز کمک میکند تا ریسک ابتلا کاهش یابد و اقدامات پیشگیرانه به درستی انجام شود.
عوامل مخاطرهساز برای ابتلا به بیماری جذام عبارتاند از:
- تماس طولانی و نزدیک با فرد مبتلا که درمان نشده باشد.
- زندگی در محیطهای پرجمعیت یا شرایط بهداشتی ضعیف.
- ضعف سیستم ایمنی بدن یا ابتلا به بیماریهای مزمن دیگر که مقاومت طبیعی بدن را کاهش میدهند.
- عوامل ژنتیکی که برخی افراد را نسبت به باکتری حساستر میکند.
- سکونت در مناطق گرمسیر و نیمهگرمسیر که شیوع جذام در آنها بیشتر گزارش شده است.
شناخت این عوامل و رعایت اصول بهداشتی و پیشگیری میتواند نقش مؤثری در کاهش شیوع این بیماری و محافظت از افراد جامعه داشته باشد.
راههای انتقال و مسری بودن جذام
در واقع جذام قابل انتقال است، اما برخلاف باور عمومی، میزان مسری بودن آن بسیار پایین است و برای انتقال باکتری نیاز به شرایط خاص و تماس طولانیمدت وجود دارد. عامل بیماری عمدتاً از طریق قطرات تنفسی مانند سرفه، عطسه یا تنفس نزدیک با فرد مبتلا که هنوز درمان نشده است، منتقل میشود. بنابراین تماس کوتاه یا تصادفی با بیماران جذامی، مانند دست دادن یا لمس کردن، معمولاً خطری ایجاد نمیکند.
دوره نهفتگی جذام میتواند بسیار طولانی باشد و علائم ممکن است سالها پس از تماس اولیه ظاهر شوند. همین مسئله تشخیص بیماری در مراحل اولیه را دشوار میکند و برخی افراد بدون اینکه بدانند حامل باکتری هستند و آن را به دیگران انتقال میدهند. با این حال، اکثریت مردم در برابر این باکتری مقاومت طبیعی دارند و حتی تماس طولانی با بیماران، همیشه منجر به ابتلا نمیشود. مهمترین اقدام برای پیشگیری از انتقال جذام، تشخیص و درمان زودهنگام بیماران مبتلا است. افراد نزدیک به بیماران باید تحت نظارت و معاینات پزشکی باشند تا در صورت نیاز درمان شوند. رعایت بهداشت شخصی، تهویه مناسب محیطهای زندگی و آموزش عمومی درباره مسیر انتقال بیماری نیز از دیگر اقدامات مؤثر برای کاهش شیوع جذام محسوب میشود.
علائم بالینی جذام
بیماری هانسن علائم متنوع و گستردهای دارد که شدت و نوع آن به عواملی مانند وضعیت سیستم ایمنی فرد، نوع باکتری و مدت زمان عفونت بستگی دارد. ظهور علائم معمولاً تدریجی و آرام است و ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد تا نشانههای بیماری قابل مشاهده شوند.
علائم پوستی
- لکههای پوستی با تغییر رنگ (معمولاً روشنتر یا کمرنگ نسبت به پوست اطراف)
- کاهش یا از بین رفتن حس در نواحی لکهها
- ضایعات پوستی برجسته یا برآمده
- زخمهای مزمن که دیر بهبود مییابند
- خشکی پوست، ترکها و خارش در نواحی آسیبدیده
علائم عصبی
- بیحسی یا کاهش حس درد، گرما یا سرما
- ضعف عضلانی، انقباض عضلات
- تحلیل عضلانی در اندامهای تحتانی و فوقانی
- اختلال در حرکت انگشتان دست یا پا
- علائم مخاطی و چشمی
- گرفتگی و خونریزی بینی
- تورم در بینی یا پرههای بینی
- التهاب چشم، مشکل در بینایی
- تغییر شکل بینی در موارد شدید
علائم در مراحل پیشرفتهتر میتواند به تغییر شکل دست و پا، قطع عضو، ناتوانی حرکتی و ضعف عمومی منجر شود.
طبقهبندی و تشخیص جذام
پزشکان معمولاً برای تشخیص این بیماری از ترکیبی از معاینه بالینی، آزمایشهای تخصصی و بررسی علائم عصبی استفاده میکنند تا تصویر کاملی از وضعیت بیمار به دست آورند.
اقدامات تشخیصی
- معاینه بالینی: بهترین دکتر زخم کرج با بررسی پوست و اعصاب محیطی، لکههای غیرمعمول، تغییر رنگ پوست و نواحی بیحس را شناسایی میکند. این مرحله اولین و مهمترین گام در تشخیص بیماری محسوب میشود.
- نمونهبرداری یا بیوپسی پوست: در این روش، نمونهای از پوست یا ضایعه مشکوک برداشته میشود و تحت میکروسکوپ بررسی میشود تا وجود باکتری و تغییرات بافتی ناشی از جذام تأیید شود.
- اسمیر پوست (Skin Slit Smear): نمونه کوچکی از پوست برداشته میشود و بررسی میکروسکوپی انجام میشود تا میزان حضور باسیلهای اسید فاست مثبت مشخص گردد. این آزمایش در تعیین نوع جذام اهمیت دارد.
- تست لپرومین (Lepromin Test): با تزریق باکتری کشتهشده، پاسخ ایمنی فرد بررسی میشود. این تست به پزشک کمک میکند تا نوع بیماری و واکنش ایمنی بیمار را ارزیابی کند.
- آزمایشهای عصبی و الکترودیاگنوستیک: این روشها برای بررسی شدت آسیب اعصاب محیطی و تشخیص نواحی بیحس و ضعف عضلانی استفاده میشوند.
طبقهبندی جذام
- پسیباسیلاری (Paucibacillary – PB): در این نوع، تعداد ضایعات پوستی کم (معمولاً ۵ ضایعه یا کمتر) است و بار باکتریایی پایین میباشد. درمان کوتاهمدت و سادهتر نسبت به نوع مالتیباسیلاری انجام میشود.
- مالتیباسیلاری (Multibacillary – MB): این نوع با تعداد زیاد ضایعات پوستی و بار باکتریایی بالا مشخص میشود. نیاز به درمان طولانیتر و داروهای ترکیبی دارد و نظارت پزشکی دقیقتری لازم است.
- انواع مرزی یا بینابینی (Borderline Leprosy): ویژگیهای هر دو نوع PB و MB را دارند و در تشخیص و درمان حساسیت بیشتری نیاز دارند.
- توبِرکلوئید (Tuberculoid Leprosy) و لپروماتوز (Lepromatous Leprosy): این طبقهبندی بر اساس پاسخ ایمنی بدن و شدت ضایعات پوستی انجام میشود و به پزشک کمک میکند تا بهترین برنامه درمانی را تعیین کند.
این بررسیها و طبقهبندیها به پزشکان کمک میکند تا دوره درمان، ترکیب دارویی و مراقبتهای تکمیلی مناسب برای هر بیمار را به طور دقیق تعیین کنند و از پیشرفت بیماری و عوارض شدید آن جلوگیری نمایند.
درمان بیماری جذام
خوشبختانه، بیماری هانسن اگر در مراحل مناسب تشخیص داده شود بیماری قابل درمان است.
درمان چنددارویی (MDT)
سازمان جهانی بهداشت روش درمان چنددارویی یا MDT را برای همه مبتلایان جذام توصیه میکند.
ترکیب معمول شامل سه دارو است: داپسون (Dapsone)، ریفامپین (Rifampicin) و کلوفازیمین (Clofazimine)بسته به نوع (پسیباسیلاری یا مالتیباسیلاری)، مدت درمان متفاوت است. در نوع کمبار (پسیباسیلاری) حدود ۶ ماه و در نوع پر بار (مالتیباسیلاری) ممکن است بین ۱۲ تا ۲۴ ماه طول بکشد.
درمان عوارض و مراقبت حمایتی
عوارض عصبی و ضایعات پوستی ممکن است نیاز به درمان تکمیلی داشته باشند:
- داروهای ضدالتهابی (مثلاً کورتیکواستروئیدها) برای کنترل التهاب عصبی
- فیزیوتراپی و کاردرمانی برای بازگرداندن عملکرد عضلانی و جلوگیری از خشکی عضلات
- مراقبت از زخمها، پانسمان و جلوگیری از عفونت ثانویه
- در موارد شدید، جراحی ترمیمی یا حتی قطع عضو ممکن است ضروری شود
- مراقبت از چشمها و درمان اختلالات چشمی در صورت درگیری
فرق جذام خشک و تر
جذام خشک
عامل بیماری باکتری Mycobacterium leprae است و معمولاً با پاسخ ایمنی قوی بدن (Th1) همراه است. تعداد ضایعات پوستی معمولاً کم است و لکهها بزرگ، محدود، بیرنگ یا کمرنگ و با لبههای مشخص هستند. اغلب این ضایعات بیحس هستند و احساس لمس، درد و دما در آنها کاهش مییابد. عصبهای درگیر محدود بوده و قابل لمس هستند. باکتریها در این نوع کم یا قابل تشخیص نیستند و ضایعات محدود هستند، بنابراین درمان معمولاً مؤثر بوده و احتمال عود کم است.
جذام تر
عامل بیماری نیز باکتری Mycobacterium leprae است، اما پاسخ ایمنی بدن ضعیفتر (Th2) است. تعداد ضایعات پوستی زیاد و پراکنده در سراسر بدن است. ظاهر ضایعات شامل لکهها یا گرههای پوستی قرمز یا شیری رنگ است و اغلب کمحس یا بیحس هستند. چندین عصب درگیر میشوند و ممکن است باعث ضعف یا فلج عضلانی گسترده شوند. باکتریها در این نوع زیاد بوده و به راحتی در میکروسکوپی دیده میشوند. بیماری گستردهتر است، درمان طولانیتر نیاز دارد و احتمال عوارض بیشتر است.
نتیجهگیری
بیماری جذام یک عفونت مزمن باکتریایی است که اگر بهموقع شناسایی و درمان نشود، عوارض جبرانناپذیری دارد. اما با درمان چنددارویی، مراقبت دقیق پزشکی و پوشش حمایتی اجتماعی، بسیاری از بیماران زندگی عادی و سلامتی نسبی خود را بدست میآورند. برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و انتقال آن به دیگران، تشخیص زودهنگام و پایبندی به درمان بسیار مهم است. همچنین، رفع طلسم اجتماعی و آگاهیبخشی مردم به حقیقت علمی جذام از نظر بهداشت عمومی اهمیت فراوانی دارد.
