تصور کنید که هر کشیدن یک نخ سیگار، نه تنها نفس شما را تنگ میکند، بلکه به آرامی به دشمنی پنهان در بدنتان کمک میکند تا شعلهورتر شود. دیابت، بیماریای که میلیونها نفر در سراسر جهان با آن دست و پنجه نرم میکنند، وقتی با دخانیات ترکیب شود، به یک تهدید دوچندان و پیچیده تبدیل میشود. اما چگونه دود سیگار میتواند روند کنترل قند خون را به هم بریزد و سلامت شما را به خطر بیندازد؟ این داستان پر از هشدارها و حقایقی است که شاید هرگز نشنیده باشید و دانستن آن میتواند زندگیتان را نجات دهد. در این مطلب از تاثیر دخانیات بر دیابت صحبت کردهایم.
تاثیر دخانیات بر دیابت و مقاومت به انسولین
انسولین هورمونی است که قند موجود در خون را به سلولها منتقل میکند تا به عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار گیرد. در بیماران دیابتی، یا انسولین کافی تولید نمیشود (دیابت نوع ۱) یا سلولها نسبت به آن مقاومت نشان میدهند (دیابت نوع ۲). مطالعات نشان دادهاند که نیکوتین و سایر ترکیبات موجود در دخانیات باعث اختلال در عملکرد انسولین میشوند. مصرف مداوم سیگار و قلیان میتواند مقاومت به انسولین را افزایش دهد و در نتیجه کنترل قند خون برای بیماران دیابتی دشوارتر شود.
افزایش مقاومت به انسولین نه تنها منجر به بالا رفتن قند خون میشود، بلکه زمینهساز بروز سایر مشکلات متابولیک مانند چاقی شکمی، فشار خون بالا و اختلالات چربی خون نیز هست. مجموعه این عوامل در پزشکی به عنوان «سندرم متابولیک» شناخته میشوند که خود یک خطر بزرگ برای قلب و عروق محسوب میشود.
نکته مهم این است که مقاومت به انسولین در اثر مصرف دخانیات، حتی در افراد غیر دیابتی هم مشاهده میشود. اما در بیماران دیابتی، این موضوع اثر مضاعفی دارد زیرا بدن آنها از پیش در مدیریت قند خون دچار مشکل است. به همین دلیل بیماران سیگاری دیابتی معمولاً نیاز بیشتری به داروهای خوراکی یا تزریق انسولین پیدا میکنند.
اثر دخانیات بر قلب و عروق در بیماران دیابتی
دیابت به تنهایی یک عامل خطر جدی برای بیماریهای قلبی–عروقی است. وقتی فرد دیابتی سیگار میکشد یا از هر نوع دخانیات استفاده میکند، این خطر دوچندان میشود. نیکوتین و مونوکسیدکربن موجود در دود سیگار، باعث تنگ شدن رگهای خونی و کاهش جریان خون میشوند. از سوی دیگر، دیابت نیز با آسیب به دیواره عروق خونی (آترواسکلروز) زمینه بروز سکته قلبی و مغزی را فراهم میکند. ترکیب این دو عامل، احتمال بروز حملات قلبی و سکته مغزی را چندین برابر افزایش میدهد.
طبق آمار جهانی، بیماران دیابتی سیگاری نسبت به بیماران دیابتی غیرسیگاری، تا دو برابر بیشتر در معرض بیماری عروق کرونری قلب قرار دارند. این موضوع اهمیت زیادی دارد زیرا بیماری عروق کرونری شایعترین علت مرگ در بیماران دیابتی است.
علاوه بر سکته قلبی، سیگار کشیدن خطر سکته مغزی را نیز افزایش میدهد. نیکوتین با افزایش فشار خون و چسبندگی پلاکتها، احتمال لخته شدن خون در عروق مغز را بالا میبرد. از طرف دیگر، کاهش خونرسانی ناشی از سیگار، اکسیژن کافی به بافتهای حیاتی مغز نمیرساند و همین موضوع آسیب مغزی را تشدید میکند.
دخانیات و زخم پای دیابتی
یکی از جدیترین عوارض دیابت، بروز زخم پای دیابتی است. این زخمها به دلیل کاهش حس عصبی (نوروپاتی) و کاهش خونرسانی به اندامها ایجاد میشوند و به سختی بهبود پیدا میکنند. مصرف دخانیات به شدت روند بهبود زخم را کند میکند زیرا باعث کاهش اکسیژنرسانی به بافتها میشود، جریان خون در رگهای کوچک پا را کاهش میدهد و عملکرد سلولهای ترمیمی و ایمنی بدن را مختل میکند.
این عوامل سبب میشوند زخم پای دیابتی دیرتر خوب شود، بیشتر عفونی گردد و حتی در برخی موارد منجر به قطع عضو شود. به همین دلیل ترک دخانیات در بیماران دیابتی مبتلا به زخم، یکی از مهمترین اقدامات درمانی محسوب میشود.
باید توجه داشت که مصرف قلیان نیز همانند سیگار بر زخم پای دیابتی اثر منفی دارد. برخی بیماران به اشتباه تصور میکنند چون دود قلیان از آب عبور میکند، اثر کمتری بر رگها و زخمها دارد؛ اما حقیقت این است که قلیان مقدار بسیار بیشتری مواد سمی وارد بدن میکند. همین امر خطر عفونتهای زخم و تاخیر در ترمیم را افزایش میدهد.
تاثیر دخانیات بر کلیه در بیماران دیابتی
دیابت یکی از اصلیترین دلایل بروز نارسایی کلیوی در جهان است. به تدریج سطح قند خون بالا باعث آسیب به مویرگهای کلیه میشود و توانایی آن در دفع سموم کاهش مییابد. دخانیات این روند را تسریع میکنند. نیکوتین و مواد شیمیایی موجود در سیگار، باعث افزایش فشار خون و تشدید التهاب در بافت کلیه میشوند.
مطالعات ثابت کردهاند بیماران دیابتی که سیگار میکشند، بیشتر در معرض ابتلا به نفروپاتی دیابتی (آسیب کلیوی ناشی از دیابت) قرار دارند و سرعت پیشرفت بیماری در آنها بسیار بالاتر است. در واقع، مصرف دخانیات میتواند چند سال زودتر از حالت عادی، بیمار دیابتی را به مرحله دیالیز یا پیوند کلیه برساند.
همچنین باید توجه داشت که نارسایی کلیوی ناشی از دیابت و سیگار تنها به کلیه محدود نمیشود؛ زیرا سموم دفعنشده در خون میتوانند به سایر اندامها از جمله قلب و مغز آسیب وارد کنند. بنابراین سیگار کشیدن نه تنها یک ریسک برای کلیهها بلکه برای کل بدن است.
این عوامل سبب میشوند زخم پای دیابتی دیرتر خوب شود، بیشتر عفونی گردد و حتی در برخی موارد منجر به قطع عضو شود. به همین دلیل ترک دخانیات در بیماران دیابتی مبتلا به زخم، یکی از مهمترین اقدامات درمانی محسوب میشود.
تاثیر دخانیات بر چشم در بیماران دیابتی
دیابت به تنهایی باعث آسیب به شبکیه چشم میشود و عارضهای به نام رتینوپاتی دیابتی ایجاد میکند. در این حالت رگهای کوچک شبکیه آسیب میبینند و در صورت عدم کنترل، میتواند به نابینایی منجر شود. مصرف دخانیات این وضعیت را بدتر میکند.
نیکوتین باعث تنگی عروق شبکیه و کاهش خونرسانی میشود و مونوکسیدکربن موجود در دود دخانیات نیز اکسیژنرسانی به سلولهای چشم را مختل میکند. در نتیجه بیماران دیابتی سیگاری، با سرعت بیشتری دچار اختلالات بینایی و نابینایی میشوند.
علاوه بر رتینوپاتی، مصرف دخانیات خطر بروز آب مروارید و آب سیاه را نیز در بیماران دیابتی افزایش میدهد. این دو بیماری چشمی اگر به موقع درمان نشوند، میتوانند به کاهش دائمی بینایی یا نابینایی کامل منجر شوند.
نقش دخانیات در تشدید عفونتها در بیماران دیابتی
افراد مبتلا به دیابت به دلیل ضعف نسبی سیستم ایمنی، بیشتر از سایر افراد در معرض عفونت قرار دارند. دخانیات نیز با تضعیف عملکرد گلبولهای سفید و کاهش توانایی بدن در مقابله با عوامل بیماریزا، این خطر را چند برابر میکنند.
به همین دلیل بیماران دیابتی سیگاری نه تنها بیشتر بیمار میشوند، بلکه روند بهبود عفونت در آنها بسیار کندتر است. این موضوع در عفونتهای پوستی، ادراری و تنفسی اهمیت ویژهای دارد. برای مثال، یک عفونت ساده پوستی در پای یک بیمار دیابتی سیگاری میتواند در مدت کوتاهی به یک زخم عمیق و خطرناک تبدیل شود.
از سوی دیگر، تحقیقات نشان دادهاند که بیماران دیابتی سیگاری واکنش ضعیفتری به واکسنها دارند. به عبارت دیگر، حتی اگر واکسیناسیون انجام دهند، بدن آنها ممکن است ایمنی کامل ایجاد نکند. این موضوع اهمیت ترک دخانیات را در دوران همهگیریها و بیماریهای عفونی بیش از پیش نشان میدهد.
تاثیر قلیان بر دیابت؛ آیا تفاوتی با سیگار دارد؟
برخی افراد تصور میکنند که قلیان از سیگار سالمتر است، در حالی که این باور کاملاً اشتباه است. تحقیقات نشان دادهاند که یک جلسه مصرف قلیان میتواند معادل مصرف چندین نخ سیگار دود و مواد سمی وارد بدن کند.
در بیماران دیابتی، قلیان همانند سیگار باعث افزایش مقاومت به انسولین، کاهش خونرسانی، تشدید آسیبهای عروقی و افزایش خطر زخمهای دیابتی میشود. بنابراین قلیان نه تنها جایگزین سالمی برای سیگار نیست، بلکه حتی میتواند عوارض بیشتری بر سلامت فرد بگذارد.
نکته مهم این است که دود قلیان به دلیل طولانی بودن مدت مصرف، زمان بیشتری در ریه باقی میماند و آسیبهای بیشتری به رگها وارد میکند. به همین دلیل پزشکان توصیه میکنند بیماران دیابتی حتی به صورت تفریحی هم قلیان مصرف نکنند.
ترک دخانیات؛ گامی اساسی در مدیریت دیابت
ترک دخانیات یکی از مهمترین اقداماتی است که بیماران دیابتی برای بهبود وضعیت سلامت خود باید انجام دهند. تحقیقات نشان دادهاند که پس از ترک سیگار، حساسیت سلولها به انسولین بهتر میشود، کنترل قند خون آسانتر میگردد، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی–عروقی کاهش مییابد، روند بهبود زخمها سریعتر میشود و عملکرد کلیه و چشمها در وضعیت بهتری قرار میگیرد.
اگرچه ترک سیگار ممکن است دشوار باشد، اما با استفاده از مشاوره بهترین متخصص زخم دیابتی در کرج ، داروهای کمکی، حمایت خانواده و تغییر سبک زندگی، این هدف امکانپذیر است. بسیاری از بیماران دیابتی که موفق به ترک دخانیات شدهاند، گزارش کردهاند که انرژی بیشتری دارند، قند خونشان پایدارتر شده و کیفیت زندگیشان به طور محسوسی بهبود یافته است.
همچنین باید توجه داشت که ترک دخانیات در هر سنی مفید است. حتی بیمارانی که سالها سیگار کشیدهاند، پس از ترک میتوانند از مزایای آن بهرهمند شوند. بنابراین هیچوقت برای شروع این تغییر مهم دیر نیست.
نتیجهگیری
دیابت یک بیماری مزمن است که مدیریت صحیح آن نیازمند تغییرات اساسی در سبک زندگی است. مصرف دخانیات نه تنها کنترل قند خون را دشوار میکند، بلکه به شدت بر بروز و پیشرفت عوارض دیابت اثر منفی دارد. دخانیات با افزایش مقاومت به انسولین، آسیب به قلب، عروق، کلیه، چشم و سیستم ایمنی، بیماران دیابتی را در معرض مشکلات جدی و حتی تهدیدکننده حیات قرار میدهد.
بنابراین ترک دخانیات یک ضرورت حیاتی برای افراد مبتلا به دیابت است. هر چه زودتر این تصمیم گرفته شود، شانس زندگی سالمتر و طولانیتر برای فرد بیشتر خواهد بود. کلینیکهای تخصصی زخم و دیابت میتوانند در این مسیر با ارائه مشاوره و درمانهای حمایتی به بیماران کمک کنند تا قدمی بزرگ در جهت بهبود کیفیت زندگی خود بردارند.
